Nhận biết và xử lý “sạm da”


Sạm da là tình trạng tăng sắc tố da toàn thân hoặc khu trú. Sạm da có nhiều nguyên nhân. Dưới đây là các nguyên nhân hay gặp:

Sạm da do các bệnh nội khoa
- Có thể sạm da toàn thân, cũng có thể sạm da từng vùng
+ Bệnh Addison: Là bệnh suy tuyến vỏ thượng thận, còn gọi là bệnh đồng đen (da có màu như đồng đen). Da sạm các vùng niêm mạc miệng, bộ phận sinh dục, mặt, tay, núm vú, nách, gối, khuỷu, yếu cơ, mệt, rối loạn tiêu hóa, gầy, ốm, giảm huyết áp.
+ Bệnh nội tiết khác: Bệnh Basedow, hội chứng Cushing
+ Bệnh thông thường khác: thiếu máu, sốt rét, xơ gan.
+ Các bệnh gây sạm da thứ phát: Lupus ban đỏ, xơ cứng bì, đỏ da toàn thân.
+ Thiếu vitamin A, C, PP
+ Thiếu ăn, thiếu ngủ, thiếu vệ sinh, chấy rận ở người, sống lang thang.

- Có thể sạm da từng vùng:
+ Rám má: mảng màu nâu, bờ không đều, giới hạn rõ, thường ở trán, thái dương và hai má, có hình mặt nạ, không tróc vẩy, không teo da, không ngứa, không có hồng ban. Thường thấy ở nữ có thai (sau khi sinh, thương tổn có thể mất dần, cũng có thể tồn tại nhiều tháng, năm) cũng có thể thấy ở nữ mãn kinh hay có bệnh phụ khoa.

+ Sạm da Riehl: Xuất hiện sau một đợt phơi nắng. Hay gặp ở nữ tuổi 30-35. Thường có một mảng hồng ban tróc vảy, ngứa, sau đó da sẽ sạm đi cũng có trường hợp sạm da ngay từ đầu. Sạm thường có màu nâu ở trán, thái dương, và dừng lại ở cách rìa tóc 1cm… Nguyên nhân còn nhiều tranh cãi. Ánh sáng mặt trời đóng vai trò quan trọng. Sự nhạy cảm với ánh sáng có thể do ăn thiếu chất, nhiễm độc các chất có trong thức ăn, sự tạo nên các chất tạo hắc tố trong ruột hay gan, do bôi các mỹ phẩm có mùi thơm, do rối loạn nội tiết (thượng thận, tuyến giáp, buồng trứng, tuyến yên), do lo lắng, xúc cảm…gây nên sạm da. Có thể điều trị bằng Vitamin C, PP, ngừng dùng các mỹ phẩm có mùi thơm, dùng thuốc an thần.

+ Sạm da do Poikilodermen: Sạm da có hình mạng lưới ở mặt cổ, phần trên ngực, xen lẫn với những đốm trắng teo da, có kèm theo giãn mão mạch. Nguyên nhân: do rối loạn tiền mãn kinh, ánh sáng mặt trời là tác nhân chính gây sạm da. Không điều trị được, chỉ nên tránh nắng.

+ Sạm da quanh miệng: Thương tổn là hoong ban tróc vảy có tăng sắc tố, tiến triển chậm, từng cơn, có khi tự biến mất, chỉ gặp ở nữ. Nguyên nhân: do da tăng tiết chất bã, nhiễm khuẩn, rối loạn hormon. Điều trị bằng testosterone tiêm, bôi dung dịch lưu huỳnh 5%, cồn iod.

Trường hợp sạm da do bệnh phải dùng đúng thuốc đặc trị, khi khỏi hay đỡ bệnh thì mới đỡ hay khỏi sạm. Không dùng thuốc đặc hiệu sẽ không có hiệu quả mà có thể bị tai biến (tiêm tĩnh mạch vitamin C liều cao chữa sạm do Addison bị sốc phản vệ, tử vong).

Sạm da do bệnh nội khoa

Sạm da do bệnh nội khoa (hình minh họa)

 Sạm da do nắng
- Khi ra nắng, cơ thể có phản ứng tự vệ: tuyến mồ hôi tiết ra acid urocanic, tế bào hạt sinh ra sắc tố melanin, tế bào sừng dày ra để cản tia tử ngoại. Phản ứng tự vệ này gây bất lợi: tế bào sừng dày ra, bịt chặt miệng tuyến bã nhờn gây mụn, sắc tố melanin làm da sậm lại. Khi không ra nắng, sắc tố melanin phân hủy theo chiều ngược lại, tế bào sừng tróc ra, thay thế bằng lớp tế bào sừng khác. Da sẽ trở về trạng thái ban đầu.

- Tùy thuộc vào yếu tố di truyền, chế độ ăn mà mỗi người có khả năng chốn nắng nhất định. Tác dụng chống tia tử ngoại mỗi ngày một ít gọi là “ ngưỡng dự trữ”; đến một lúc nào đó vượt quá “ngưỡng dự trữ” da sẽ xuất hiện các vết đen, nám, mất tính đàn hồi, chảy xệ, nhăn nheo. Đây là sự già nua tuổi tác, không tránh được, không giấu được.

- Khi bị tia tử ngoại tấn công liên tục (lao động thường xuyên ở ngoài trời, đua xe đạp đường dài, tắm biển phơi nắng nhiều) da sẽ bị tác hại cấp tính như phỏng nám, về sau có thể dẫn tới ung thư da. Không có thuốc chống nám do tia tử ngoại mà chỉ có cách phòng là tránh nắng, dùng kem chống nắng.

Sạm da do nắng

Sạm da do nắng (hình minh họa)

 Sạm da do thuốc:
- Trương hợp thuốc gây sạm da thứ cấp: Thuốc không trực tiếp gây sạm da, nhưng tạo điều kiện cho các tác nhân khác làm sạm da. Các acid citric, malic, tatric (trong kem AHA) aspirin, acid salicylic (trong thuốc lột da mặt) bóc các tầng bì thành lớp mỏng, làm lộ ra lớp tế bào biểu bì mới (da non). Một số thuốc dùng ngoài, một số chất phụ gia trong mỹ phẩm có thể gây dị ứng (mẩn đỏ, phát ban, bong da, lở loét…). Chúng tạo ra các điều kiện, khi bị tia tử ngoại tác dụng, da dễ bị sạm. Có thể tránh được sạm da thứ cấp do thuốc gây ra bằng cách dụng thuốc, mỹ phẩm đúng cách.

- Trường hợp thuốc trực tiếp gây sạm da: Kháng sinh nhóm cylin: làm tăng nhạy cảm da với ánh nắng. Khi dùng liều cao, kéo dài sẽ gây sạm da vùng hở. Mynocyclin (trong điều trị mụn trứng cá) làm xuất hiện sạm da màu xanh đen trên các sẹo trứng cá hoặc mặt trước đùi. Metacyclin làm sạm da màu xém đen nhạt trên các vùng da hở. Khi ngừng thuốc vết sạm sẽ giảm từng phần.

- Thuốc chữa loạn thần, thuốc chống dị ứng phenothiazine: Tăng tính nhạy cảm của da đối với ánh nắng. Nếu dùng liều cao, kéo dài đặc biệt có ra nứng thì có sạm đen trên vùng da hở. Ngừng thuốc khá lâu, sạm mớ hết dần, có người không hết hẳn mà chỉ mất đi một phần.

- Corticoid: Fluocinolon làm giảm khả năng đề kháng của da. Vì thế, dễ làm co da bị nhiễm khuẩn, nhiễm nấm, nhiễm virus, làm cho da bị lở loét, teo da. Nhiều chế phẩm chứa corticoid khác cũng hại da tương tự. Tuyệt đối không dùng các biệt dược này trị mụn.

Hiếm khi thuốc gây sạm da ở liều điều trị mà chỉ gây ra khi dùng liều cao, kéo dài (dùng clopromazin liều cao kéo dài trong thời gian bị tâm thần phân liệt cấp dễ gây sạm da nhưng dùng liều thấp trong điều trị duy trì không mấy khi gây sạm da). Vì thế, tuân thủ liều điều trị là một biện pháp chủ dộng phòng sạm da do thuốc.

Đa số trường hợp sạm da do thuốc sẽ khỏi hoàn toàn hay một phần sau khi ngừng một thời gian (dài, ngắn tùy thuộc vào thuốc). Nếu phát hiện thấy sạm da có thể ngừng thuốc để tránh sạm da lan rộng, trường hợp cần tiếp tục điều trị, bác sĩ sẽ cho thuốc thay thế.

Sau khi ngừng thuốc, sạm sẽ hết dần, cần kiên nhẫn chờ đợi. Không có thuốc điều trị. Không nên tự ý dùng vitamin C hay bôi thuốc chống dị ứng. Vitamin C uống liên tục, liều cao có thể gây sỏi thận, tiêm tĩnh mạch có trường hợp bị sốc phản vệ.

Một vài trường hợp dùng các chế phẩm chứa nhiều vitamin , vi chất cho thấy sạm da có mất nhanh hơn (có thể do giúp vào chuyển hóa) nhưng chưa có nghiên cứu, tổng kết.

Sạm da do thuốc

Sạm da do thuốc (hình minh họa)

Sạm da do một số chất độc

Chất độc như arsenic có thể gây sạm da. Tránh dùng nước nhiễm arsenic.

Sạm da do nghề nghiệp
Những công nhân tiếp xúc với hắc ín, than, nhựa thông, nhựa đường, dầu khoáng có thể bị sạm da ở vùng phơi ra ánh sáng như lưng bàn tay, mặt ngoài cánh tay, thái dương, trán… đi kèm với tăng sèng ở lỗ chân lông, viêm lỗ chân lông. Khi tránh tiếp xúc với chất trên, sự sạm da, tăng sừng cũng biến mất. Đây là sạm da nghề nghiệp. Cần dùng dụng cụ bảo hộ lao động.

Sạm da do dùng nước hoa
Nước hoa có chứa tinh dầu bergamote, dễ làm cho da cảm ứng với ánh nắng. Bôi nước hoa mà ra nắng, sẽ bị các vệt sạm dài trên da, có thể biến mất sau vài tháng.

 

>>> Điều trị triệt để sạm sa, nám da 

Để lại bình luận

Scroll